بِسمِ اَللهِ اَلرََّحمنِ اَلرََّحیم
اَلَم نَشرَح لَکَ صَدرَک (1) آیا ما به تو شرح صدر عطا نکردیم؟
وَ وَضَعنا عَنکَ وِزرَک (2) و بار سنگین را از تو دور داشتیم.
اَلَّذی اَنقَضَ ظَهرَک (3) آن بار سنگین ممکن بود پشت تو را گران کند.
وَ رَفعنا لَکَ ذِکرَک (4) و نام نیکوی تورا در عالم بلند کردیم.
فَاِنَّ مَعَ اَلعُسرِ یُسرا (5) پس با هر سختی البته آسانی است.
اِنَّ مَعَ اَلعُسرِ یُسرا (6) و با هر سختی البته آسانی است.
فَاِذا فَرَغتَ فَانصَب (7) پس چون از مهمی فارغ شدی به مهم دیگری بپرداز.
وَ اِلی رَبِّکَ فَارغَب (8) و به سوی خدا همیشه متوجه و مشتاق باش.
دانشگاه آزاد اسلامی
واحد شیراز
پایان نامه برای دریافت کارشناسی ارشد (M.A. )
رشته و گرایش: علوم تربیتی – مدیریت آموزشی
عنوان :
تحلیل سوره مبارکه انشراح بر اساس مدل ارزشیابی سیستمی CIPPO به منظورتدوین منشور تربیتی مدیریتی جهت استفاده مدیران دستگاه آموزش و پرورش
استاد راهنما :
دکتر عبدالمحمد طاهری
استاد مشاور:
دکتر حمید محمودیان
نگارش :
سیده لیلا مرشدی
بهار 1391
دانشگاه آزاد اسلامی
واحد شیراز
پایان نامه برای دریافت کارشناسی ارشد(M.A.)
رشته وگرایش : علوم تربیتی – مدیریت آموزشی
عنوان:
تحلیل سوره مبارکه انشراح بر اساس مدل ارزشیابی سیستمی
CIPPOبه منظور تدوین منشورتربیتی مدیریتی جهت استفاده
مدیران دستگاه آموزش وپرورش
نگارش :
سیده لیلا مرشدی
ارزیابی شده توسط کمیته پایان نامه با درجه
استاد راهنما : دکتر عبدالمحمد طاهری
استاد مشاور: دکتر حمید محمودیان
داور : دکترنیکزاد منطقی

بهار 1391
تقدیم به :
وجود مقدس پیا مبر نور ورحمت ، خاتم الانبیاء، رحمه للعالمین، حضرت محمد مصطفی (ص)
دو فرشته ی مهربان زندگیم
استاد و پدر عزیز
و
مادر نازنینم
که هیچ کلامی را یارای سپاس از وجود آسمانی شان، گرمی دستانشان ومهربانی نگاهشان نیست .
همسر عزیز و صبورم ؛دکتر سید حسن حامدی که دراین راه مشوق و همراه من بودند.
و
دختران دلبندم محیا و مونا
قدردانی
سپاس به پیشگاه پروردگاری که دریچه های علم و معرفت را فراروی انسان گشود وبا علم و قلم به انسان کرامت بخشید تا با تکیه بر دوبال ایمان و اندیشه در افق های بیکران رستگاری پرواز کند . او را حمد و سپاس می گویم ، حمد و سپا سی که تنها خداوند سبحان را سزا ست .
این پایان نامه حاصل راهنما یی های ارزشمند اساتید ارجمندم :
جناب آقای دکترعبدالمحمد طاهری
جناب آقای دکتر حمید محمودیان می باشد.
سپاس از همدلی های دلسوزانه
جناب آقای مهندس سید محمد حسین معزی
خواهران عزیزم ؛ اندیشه – افسر- افروز- ثمینه وبرادر مهربانم سید محمد علی .
سرکار خانم لادن بدر ،سرکار خانم فاطمه تاج پیکر و سایر کارکنان کتابخانه شهید رابع دانشگاه آزاد اسلامی – واحد استهبان
فهرست مطالب
عنوانصفحه
فصل اول کلیات تحقیق1
1-1- مقدمه2
1-2- بیان مسأله3
1-3- ضرورت و اهمیت تحقیق5
1-4- اهداف تحقیق7
1-4-1- هدف اصلی تحقیق7
1-4-2- اهداف فرعی تحقیق7
1-5- پرسش های تحقیق8
1-5-1- پرسش اصلی تحقیق8
1-5-2- پرسش های فرعی تحقیق8
1-6- واژه های کلیدی…………………………………………………………………………………………………………………………8
1-7- تعاریف9
1-7-1- تعریف سوره مبارکه انشراح9
1-7-2- تعریف مدل ارزشیابی سیستمی CIPPO9
1-7-3- منشور تربیتی، مدیریتی………………………………………………………………………………………………………..9
1-7-4- دستگاه آموزش وپرورش……………………………………………………………………………………………………….10
فصل دوم: ادبیات و پیشینه تحقیق12
2-1- مقدمه13
2-2- سوره مبارکه انشراح13
2-2-1- تناسب سوره13
2-2-2 – شأن نزول سوره15
2-2-3- وجه تسمیه سوره15
2-2-4- دورنمایی از محتوای این سوره16
2-2-5- نگرش به واژه ها16
2-2-6- پاداش تلاوت این سوره17
2-3- مدل ارزشیابی سیستمی CIPPO17
2-3-1- مسیر تحولی فرایند ارزشیابی17
2-3-2- الگوهای ارزیابی در آموزش عالی20
2-3-3- مدل سیپو CIPPO و شبکه ایپول (EIPOL)21
2-3-4- الگوی ارزشیابی سیپو CIPPO23
2-3-5- مبانی نظری الگوی سیپو CIPPO24
2-3-6- تاریخچه الگوی CIPPO24
2-3-7- نگرش سیستمی الگوی سیپو CIPPO26
2-3-8- هدف یا وسیله از نظر الگوی سیپو CIPPO27
2-3-9- ارزشیابی در مدل سیپو CIPPO27
2-3-10- بخش های ارزشیابی CIPPO28
2-3-11- کاربردهای الگوی سیپو CIPPO29
2-3-11-1- ارزشیابی زمینه (بافت)31
2-3-11-2- ارزشیابی درون داد31
2-3-11-3- ارزشیابی برون داد33
2-4- مروری بر تحقیقات پیشین35
2-4-1- تحقیقات داخلی35
2-4-2- تحقیقات خارجی36
فصل سوم: روش شناسی38
3-1- مقدمه39
3-2- روش تحقیق39
3-3- روش گردآوری اطلاعات39
3-4- دلایل انتخاب شش تفسیر39
3-4-1- تفسیر راهنما39
3-4-2- تفسیر نسیم حیات40
3-4-3- تفسیر مجمع البیان41
3-4-4- تفسیر نوین41
3-4-5- تفسیر المیزان42
3-4-6- تفسیر نمونه43
3-5- شیوه استخراج منشور تربیتی مدیریتی44
فصل چهارم : تفسیر سوره مبارکه انشراح45
4-1- مقدمه46
4-2- تفسیر آیه به آیه سوره انشراح از 6 تفسیر معتبر و معروف46
4-2-1- تفسیر آیه اول از تفسیر راهنما46
4-2-2- تفسیر آیه اول از تفسیر نسیم حیات46
4-2-3- تفسیر آیه اول از مجمع البیان47
4-2-4- تفسیر آیه اول از تفسیر نوین49
4-2-5- تفسیر آیه اول از تفسیر المیزان52
4-2-6- تفسیر آیه اول از تفسیر نمونه53
4-2-7- تفسیر آیه دوم از تفسیر راهنما54
4-2-8- تفسیر آیه دوم از تفسیر نسیم حیات55
4-2-9- تفسیر آیه دوم و سوم از مجمع البیان56
4-2-10- تفسیر آیه دوم و سوم از تفسیر نوین57
4-2-11- تفسیر آیه دوم و سوم از تفسیر المیزان58
4-2-12- تفسیر آیه دوم و سوم از تفسیر نمونه59
4-2-13- تفسیر آیه سوم از تفسیر راهنما59
4-2-14- تفسیر آیه سوم از تفسیر نسیم حیات60
4-2-15- تفسیر آیه چهارم از تفسیر راهنما60
4-2-16- تفسیر آیه چهارم از تفسیر نسیم حیات61
4-2-17- تفسیر آیه چهارم از مجمع البیان62
4-2-18-تفسیر آیه چهارم از تفسیر نوین62
4-2-19- تفسیر آیه چهارم از تفسیر المیزان63
4-2-20- تفسیر آیه چهارم از تفسیر نمونه63
4-2-21- تفسیر آیه پنجم از تفسیر راهنما64
4-2-22- تفسیر آیه پنجم و ششم از تفسیر نسیم حیات65
4-2-23- تفسیر آیه پنجم از مجمع البیان66
4-2-24- تفسیر آیه پنجم از تفسیر نوین66
4-2-25- تفسیر آیه پنجم از تفسیر المیزان68
4-2-26- تفسیر آیه ششم از تفسیر راهنما69
4-2-27- تفسیر آیه ششم از مجمع البیان70
4-2-28- تفسیر آیه ششم از تفسیر نوین72
4-2-29- تفسیر آیه ششم از تفسیر المیزان74
4-2-30- تفسیر آیه پنجم و ششم از تفسیر نمونه74
4-2-31- تفسیر آیه هفتم از تفسیر راهنما75
4-2-32- تفسیر آیه هفتم و هشتم از تفسیر مجمع البیان76
4-2-33- تفسیر آیه هفتم و هشتم از تفسیر مجمع البیان78
4-2-34- تفسیر آیه هفتم از تفسیر نوین79
4-2-35- تفسیر آیه هفتم و هشتم از تفسیرالمیزان80
4-2-36- تفسیر آیه هفتم و هشتم از تفسیر نمونه81
4-2-37- تفسیر آیه هشتم از تفسیر راهنما82
4-2-38- تفسیر آیه هشتم از تفسیر نوین83
فصل پنجم: تحلیل سوره مبارکه انشراح بر اساس مدل ارزشیابی سیستمی CIPPO85
5-1- مقدمه86
5-2- تحلیل آیه اول86
5-2-1- سؤال اول تحقیق86
5-2-2- سؤآل دوم تحقیق87
5-2-3- سؤال سوم تحقیق88
5-2-4- سؤال چهارم تحقیق91
5-2-5- سؤال پنجم تحقیق96
5-2-6- وجه اول منشور تربیتی، مدیریتی97
5-3- تحلیل آیات دوم و سوم97
5-3-1- سؤال اول تحقیق97
5-3-2- سؤال دوم تحقیق98
5-3-3- سؤال سوم تحقیق98
5-3-4- سؤال چهارم تحقیق……………………………………………………………………………………………………………..100
5-3-5- سؤال پنجم تحقیق102
5-3-6- وجه دوم منشور تربیتی مدیریتی103
5-4- تحلیل آیه چهارم103
5-4-1- سؤال اول تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………103
5-4-2- سؤال دوم تحقیق103
5-4-3- سؤال سوم تحقیق104
5-4-4- سؤال چهارم تحقیق105
5-4-5- سؤال پنجم تحقیق106
5-4-6- وجه سوم منشور تربیتی مدیریتی107
5-5- تحلیل آیات پنجم و ششم107
5-5-1- سؤال اول تحقیق107
5-5-2- سؤال دوم تحقیق108
5-5-3- سؤال سوم تحقیق108
5-5-4- سؤال چهارم تحقیق109
5-5-5- سؤال پنجم تحقیق111
5-5-6- وجه چهارم منشور تربیتی مدیریتی112
5-6- تحلیل آیه هفتم112
5-6-1- سؤال اول تحقیق112
5-6-2- سؤال دوم تحقیق113
5-6-3- سؤال سوم تحقیق114
5-6-4- سؤال چهارم تحقیق114
5-6-5- سؤال پنجم تحقیق117
5-6-6- وجه پنجم تحقیق118
5-7- تحلیل آیه هشتم118
5-7-1- سؤال اول تحقیق118
5-7-2- سؤال دوم تحقیق118
5-7-3- سؤال سوم تحقیق120
5-7-4- سؤال چهارم تحقیق121
5-7-5- سؤال پنجم تحقیق122
5-7-6- وجه ششم منشور تربیتی مدیریتی125
5-8- منشور تربیتی مدیریتی126
5-9- محدودیت های تحقیق127
5-10- پیشنهادهای تحقیق127
5-10-1- پیشنهادهای کاربردی127
5-10-2- پیشنهادهای پژوهشی127
منابع128
چکیده
هدف از انجام تحقیق حاضر ، تحلیل سوره مبارکه انشراح بر اساس مدل ارزشیابی – سیستمی CIPPO به منظورتدوین منشور تربیتی ، مدیریتی جهت استفاده مدیران دستگاه آموزش وپرورش بوده است .
این پژوهش باهدف کاربردی و روش توصیفی ، اسنادی انجام گرفته است.
دراین تحقیق تحلیل سوره مبارکه انشراح بر اساس مدل ارزشیابی-سیستمیCIPPO با بهره گیری از نظرات علمای دین، مورخان و مفسران علوم قرآنی صورت گرفته که در پایان موفق به تدوین منشورتربیتی مدیریتی جهت استفاده مدیران دستگاه آموزش وپرورش گردیدیم.
کلید واژه ها: سوره مبارکه انشراح- مدل ارزشیابی- سیستمیCIPPO-منشور تربیتی،
مدیریتی- دستگاه آموزش وپرورش.
فصل اول:
کلیات تحقیق
1-1- مقدمه
ضرورت مدیریت در زندگی اجتماعی، از بدیهیات بوده و هیچ نیازی به استدلال و برهان ندارد زیرا زندگی اجتماعی هر چند در مجموعه ای بسیار کوچک و اندک، بدون داشتن مدیر و سازماندهی خاص، سامان نیافته و به سرعت از هم پاشیده و متلاشی خواهد شد.
خداوند بزرگترین مدیر عالم است: (یدبّر الاّمرَ مَنَ السَّماء و الأَرض) کتاب های آسمانی به منزله خط مشی و وسیله هدایت هستند. رسول ا کرم (ص) می فرمایند: هرکس از غیر قرآن طلب هدایت کند گمراه می شود و هرگز هدایت نمی شود.
حجة الاسلام و المسلمین محمدعلی رضایی اصفهانی می گوید: در قرآن کریم 300 آیه مدیریتی وجود دارد. در بینش قرآنی و تعالیم اسلامی از یک سو سایه توحیدی الهی بر جامعه انسانی افتاده و همه را با هر زبان و نژاد در یک مجموعه قرار داده است و اصولاً در اسلام جامعه انسانی جدا از مجموعه عالم هستی نیست و جزیی از عالم بزرگ است.
از سوی دیگر در جهان بینی اسلامی، انسان دنیای کوچکی است که تمام عالم بزرگ را در خود خلاصه کرده و جای داده است. چنان که در بیان پیشوای بزرگ ما امام علی (ع) آمده است: «تو گمان می کنی موجود کوچکی هستی در حالیکه عالم بزرگ در تو خلاصه شده است»
این بر اساس تمام اصولی که در مدیریت عالم بزرگ و در مدیریت جسم و جان یک انسان حاکم است، به جوامع انسانی حکمفرماست. این مسأله می تواند الهام بخش مسایل زیادی گردد و برای یافتن اصول مدیریت اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و آموزشی و غیر آن ما را بدنبال جستجوی اصول مدیریت ا… در عالم هستی رهنمون گردد.
در این راستا پژوهش حاضر با توجه به اهمیت و ضرورت وجود منشوری تربیتی، مدیریتی منبعث از آیات آسمانی قرآن کریم جهت استفاده مدیران دستگاه آموزش وپرورش جامعه اسلامی مان و احساس وجود خلاء و کم توجهی محققین کشور عزیز اسلامیمان پس از پیروزی انقلاب اسلامی به این مبحث کلیدی که مدیریت به شیوه و سیاق اسلامی می تواند درمان بسیاری از دردها و بداخلاقی های فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و… باشد، بدنبال استخراج و تدوین منشوری تربیتی و مدیریتی از دل سوره مبارکه که انشراح می باشد؛ که این سوره در عین کوتاهی و داشتن تنها 8 آیه کوتاه سورهای غنی و با مضامین والای تربیتی و مدیریتی است که تاکنون مورد غفلت و بی توجهی قرار گرفته است.
1-2- بیان مسأله:
قرآن مکتب انسان سازی است که راه و رسم زندگی را برای پیروان خویش ترسیم نموده است و آنان را سرانجام به مقصد و مقصود می رساند.
پیامبر اسلام (ص): بر شما باد به قرآنی که امام و رهبر شماست (کنزل العمال ج 1 ص 527). قرآن علاوه بر این که معجزه جاوید پیامبر اسلام (ص) و نشانه صداقت و نبوت آن حضرت تا ابد است قانون اسلامی است اسلامی و متضمن برنامه های کلی اجتماعی، اقتصادی و اخلاقی و مایه حیات و عامل سعادت و خوشبختی و شفای بیماریهاست.
حضرت علی (ع): بدانید که در این کتاب آسمانی خبرهای آینده و بیان حوادث گذشته است درمان بیماری های شما و برنامه زندگی اجتماعی شما در آن است.
قرآن که کتاب عمل است، همان کلید سعادت است که از اوایل قرن هفتم میلادی در اختیار بشر قرار گرفت و در مدّت کمتر از صد سال قاره آسیا، آفریقا، اروپا (اسپانیا) را تحت نفوذ خود گرفته و جهانی نوین آفرید. «علامه اقبال لاهوری» نقش قرآن و نفوذ آن در میان مردمان را چنین بیان می کند:
نقش قرآن چون که بر عالم نشست نقش های پاپ و کاهن را شکست
فاش گویم آنچه در دل مضمر است این کتابی نیست، چیز دیگر است
«دکتر گوستاوین فرانسوی» می گوید: «هر نوع سیستم تربیت جدیدی برای بشر سه دوره لازم دارد تا به تدریج از آن بهرهمند شوند و در پایان امر برای نسل سوم ثمربخش شود ولی قرآن چنان کتابی است که آثار تربیتش را در همان نسل اول به حد کمال نشان داد، امتی را تربیت کرد که در کمتر از یک قرن بر سه قاره آسیا، آفریقا، اروپا (اسپانیا) حکومت نمود.»
در این وضعیت بحرانی کنونی که دانشمندان و صاحب نظران می کوشند تا راه نجاتی پیدا کنند و بشریت را از خطر عظیمی که وی را تهدید می کند، نجات دهند؛ کلام نورانی رسول اکرم (ص) که فرمودند: «هر گاه پرده های تاریک بر اجتماع سایه افکند، به قرآن روی آورید و از راهنمایی آن بهرهمند شوید». می تواند راهگشای جامعه اسلامی باشد و بشریت را به سوی سعادت و خیر راهنمایی کند.
قرآن بزرگترین کتاب در آداب تعلیم و تربیت و اهداف آن است. قرآن همچون ستاره ای درخشان به زندگی انسان ها روح و معنا بخشیده و زمینه ساز حرکت های آزادی بخش در میان ملت ها بوده است.
هدف از نزول قرآن هدایت و رحمت است. راه و روشی که قرآن برای انسان ها ترسیم می کند بر اساس قوانین آفرینش و نظام احسن بنا شده است، و مخاطب آن نیز تمامی انسان هایی هستند که به آن گرایش، ایمان و یقین پیدا کرده اند.
با یقین به این مطلب که هدایت صرفا در کلام خداست، گامی هرچند اندک کوچک در این زمینه برداشتیم و به قول شاعر و عارف بزرگ مولوی:
لنگ و لوچ و خفته شکل و بی ادب سوی حق می غیژ و او را می طلب
دوست دارد دوست این آشفتگی کوشش بیهوده به از خفتگی
سوره مبارکه انشراح که خطاب به پیامبر نازل شده و حاوی مطالب و ویژگی های لازم و ضروری برای یک رهبر و مدیر موفق (شرح صدر و توسعه شخصیت- ایمان به امداد الهی- خوشنامی و خوش سابقه بودن- اعتقاد به آسانی پس از سختی- تحول گرایی- توکل به خدا) است اساس تحقیق را تشکیل می دهد. در این پژوهش محقق بدنبال آن است که به استناد مفاهیم تربیتی و مدیریتی منبعث از آیات شریفه سوره انشراح به کمک مدل ارزشیابی سیستمی (CIPPO) در راستای تدوین یک منشور تربیتی و مدیریتی به منظوراستفاده آن از سوی مدیران دستگاه آموزش وپرورش گام بردارد.
این الگو در سیستم ها و نظام ها کاربرد دارد و هر نظام دارای عامل بافت (موقعیت یا زمینه) ، درون داد input، فرایند process، فراورده یا برون داد product و برون داد نهایی outcome می باشد. که این مدل یا الگو به صورت اختصاری (CIPPO) نشان داده می شود.
بنا به گفته استافل بیم (2003) مدل سیپو برای بدست آوردن یک تئوری ارزشیابی محکم و کامل با تلاش طولانی به دست آمده است. این مدل یک چارچوب کامل، وسیع و فراگیر برای راهنمایی و هدایت ارزشیابی های تکوینی و پایانی از طرح ها، برنامه ها، افراد و کارکنان، تولیدات، مؤسسات، سازمان ها، سیستم ها و نظام ها می باشد.
توضیحاً اینکه به استناد این مدل محتوی: آیات کریمه سوره انشراح ماده، مراد مخاطبین، فرآیند انتقال پیام به مخاطبین یعنی مسلمانان، تولید به معنی آثار و برکات منتج از فرمان خدا در آیات متذکره و نتیجه: متضمن پاداشی می باشد که برای جامعه اسلامی در تمامی اعصار در پی خواهد داشت.
1-3- ضرورت و اهمیت تحقیق:
با نگاهی گذرا به اوضاع و احوال کنونی جهان در می یابیم که ریشه بسیاری از نارضایتی ها و اعتصابات و اعتراضات ملت ها و خروش آنها علیه دولتمردان شان به امید تغییر دلیلی جز عدم مدیریت صحیح و نادیده انگاشتن انسان ندارد.
مدیریت به سبک غرب با وجود داشتن تمامی نکات مثبت و سازنده و جهت گیری به سمت سود دهی بالا ولی بدلیل نگاه ابزاری که به انسان دارد به مرور زمان نارضایتی هایی به دنبال داشته که امروزه با به بن بست رسیدن مدیران می توان ناتوانی و ضعف این تئوری ها در جوابگویی به نیازهای متعالی انسان را به عینه دید.
برای رسیدن به راه حل نهایی باید دست به دامان عقل و وحی همزمان و توأمان شد چرا که عقل به تنهایی نمی تواند چاره ساز این نابسامانیها باشد.
عقل خود آفریده ی آفریدگاری است که همه، مخلوق اوییم، نیازهای ما را می داند و به برطرف کردن آنها نیز بهتر از هر کسی وافق است. اینکه، مسلمانان با وجود داشتن چنین منبعی غنی و سرشار از رموز موفقیت آن را نادیده گرفته و به پیروی از اصول مدیریتی غربی می پردازیم به دلیل سلطه هزاران ساله ی کشورهای غربی و القاء سبک های مدیریتی خود برماست.
همچنین مهجور ماندن کتاب آسمانی مان؛ قرآن کریم که درمان بسیاری از دردهای جوامع در آن است بدلیل ناتوانی محققین و نپرداختن آنها به ریشه یابی علل معضلات و پیدا کردن روشی مناسب از بطن قرآن کریم از یک سو و هراس مدیران محافظه کار از خرق عادت و ابداع و به کارگیری شیوه و سبکی نواز سوی دیگر است.
قرآن کریم فقط برای یک نسل و یک عصر نازل نشده بلکه تعالیم و دستورات جهانشمول آن همه عصر و نسلی را شامل می شود.
حضرت علی (ع) می فرمایند: قرآن کریم ظاهری زیبا و باطنی عمیق دارد.»
اگر با دیده ای محققانه به تعالیم آن بنگریم باغور در عمق این اقیانوس بی کران می توانیم گوهرهای فرامین و شاه کلید قفل های مشکلات را دریابیم.
امروز امت اسلام و ملت ما بیش از همیشه به پیغمبر اعظم خود نیازمند است؛ به هدایت او، به بشارت و انذار او، به پیام و معنویت او، و به رحمتی که او به انسان ها درس داد و تعلیم داد. امروز درس پیغمبر اسلام برای امتش و برای همه بشریت، درس عالم شدن، قوی شدن، درس اخلاق و کرامت، درس رحمت و درس عزت است. ملت ما درس های پیغمبر را باید مرور کند و آن ها را به درس های زندگی و برنامه های جاری خود تبدیل کند. ملت ما به شاگردی مکتب نبوی و درس محمدی(ص) افتخار می کند. ملت ما پرچم اسلام را در میان امت اسلامی با استقامت و استحکام برافراشته است؛ سختی ها را تحمل کرده است و کامیابی های حضور در این میدان شرف و افتخار را دیده است و به فضل الهی، کامیابی های بیشتر در راه است. ما درس اخلاق پیغمبر، درس عزت پیامبر اعظم، درس علم آموزی و درس رحمت و کرامت و درس وحدتی را که ایشان به ما داد و درس های زندگی ماست، باید در برنامه های زندگی خودمان قرار بدهیم.
جامعه اسلامی ما آن وقتی به معنای واقعی کلمه جامعه ی اسلامی کامل است، که خود را بر رفتار پیامبر منطبق کند. اگر به طور صد در صد مثل رفتار آن حضرت عملی نیست- که نیست- لااقل شباهت به آن بزرگوار داشته باشد؛ عکس جریان زندگی نبی اکرم بر زندگی ما حاکم نباشد؛ در آن خط حرکت کنیم.1
جامعه ما- از فرد و مجموعه- باید روز به روز خود را به آنچه که پیامبر برای آن کمر همت بست و آن تلاش و مجاهدت را مبذول کرد، نزدیک کند. اهداف والای پیامبر اسلام را در «یک جمله» نمی توان گنجانید؛ لیکن می توان سرفصل هایی از ان را سرمشق کار خود در طول یک سال، یک دهه و یک عمر قرار داد.
یک سرفصل عبارت است از تکمیل مکارم اخلاقی: «انی بعثت لا تمم مکارم الاخلاق». جامعه بدون برخورداری افراد از خلقیات نیکو، نمی تواند به هدف های والای بعثت دست پیدا کند. آنچه فرد و جامعه را به مقامات عالی انسانی می رساند، اخلاق نیکوست. اخلاق نیکو به معنای پروراندن صفات نیکو در دل و جان خود و انعکاس آن ها در رفتار و عمل است.2
معنای این که غایت و هدف بعثت، نجات انسان است این است که آنچه پیامبر و اسلام به مردم دادند. یک نسخه ی شفابخش برای همه ادوار است، نسخه ای است در مقابل جهل انسان ها؛ در مقابل تبعیض؛ در مقابل پایمال شدن ضعفا به دست اقویا؛ در مقابل همه ی دردهایی که از آغاز خلقت، بشر از آن دردها نالیده است. مثل همه نسخه های دیگر، اگر عمل شد، نتیجه خواهد داد؛ اگر متروک شد، یا بد فهمیده شد، یا جرأت و گستاخی اقدام به آن وجود نداشت، کان لم یکن خواهد بود. بهترین اطبا اگر صحیح ترین نسخه ها را به شما بدهند، اما شما نتوانید آن را بخوانید، یا بد بخوانید، یا عمل نکنید و در نتیجه متروک بماند، چه تأثیری به حال بیماری خواهد داشت، و چه عیبی بر آن طبیب حاذق است؟3
اینکه حضرت آیت ا… خامنه ای مقام معظم رهبری در دیدارهای دانشجویی تأکید بیش از حد به این مهم دارند که جوانان و پژوهشگران هر دو سوی منابع تحقیق را ببینند نه مثل غرب صرفاً با تکیه بر عقل که نمی تواند پاسخگو باشد بلکه با پیوند میمون عقل و وحی می توان به نتایج حیرت آوری دست یافت ودرجهت اسلامی کردن علوم انسانی گام مهمی برداشت .
در تحقیق پیش رو محقق با تلفیق دو محور عقل (مدل ارزشیابی سیستمی CIPPO و وحی (سوره مبارکه انشراح) و تدوین منشوری تربیتی، مدیریتی گامی کوچک در این راستا بر خواهد داشت.
1-4- اهداف تحقیق
1-4-1- هدف اصلی تحقیق:
تحلیل سوره مبارکه انشراح بر اساس مدل ارزشیابی سیستمی CIPPO به منظور تدوین منشور تربیتی، مدیریتی جهت استفاده مدیران دستگاه آموزش و پرورش می باشد.
1-4-2- اهداف فرعی تحقیق:
1-4-2-1- تبیین مبانی عقلی و مفاهیم نظری مورد اشاره در سوره مبارکه انشراح راستای اهداف تربیتی و مدیریتی.
1-4-2-2- تبیین مؤلفه های مورد اشاره به مخاطبین (گروه های مختلف مردم) در سوره مبارکه انشراح.
1-4-2-3- تبیین روش های القا مفاهیم ترتیبی و مدیریتی بر روی مخاطبین مورد اشاره در سوره مبارکه انشراح.
1-4-2-4- تبیین نتایج عینی و عملی برخواسته از سوره مبارکه انشراح در راستای اهداف تربیتی و مدیریتی
1-4-2-5- تبیین بازخوردهای عینی و نتایج ملموس جهت پالایش مسلمانان در راستای اهداف.
1-4-2-6- تبیین یک ساختار کلی در راستای جهت دهی با اهداف تربیتی و مدیریتی مورد اشاره در سوره مبارکه انشراح.
1-4-2-7- تبیین منشور تربیتی برخواسته از اهداف تربیتی مدیریتی منبعث از سوره مبارکه انشراح جهت به کارگیری مدیران دستگاه آموزش وپرورش.
1-5- پرسش های تحقیق:
1-5-1- پرسش اصلی تحقیق:
آیا مفاهیم مورد اشاره در سوره مبارکه انشراح بیانگر اهداف تربیتی و مدیریتی بر اساس مدل ارزشیابی سیستمی (CIPPO) به منظور تدوین منشور تربیتی، مدیریتی جهت استفاده مدیران دستگاه آموزش و پرورش می باشد؟
1-5-2- پرسش های فرعی تحقیق:
1-5-2-1- آیا مفاهیم مورد اشاره در سوره مبارکه انشراح بیانگر اهداف تربیتی و مدیریتی می باشد؟ (اولین عنصر مدل CIPPO)
1-5-2-2- آیا مفاهیم مورد اشاره در سوره مبارکه انشراح خطاب به پیامبر اسلام به شکل خاصی می باشد؟ (دومین عنصر مدل CIPPO)
1-5-2-3- آیا مفاهیم مورد اشاره در سوره مبارکه انشراح بر اساس روش های خاصی به مسلمانان ارائه می شود؟ (سومین عنصر مدل CIPPO)
1-5-2-4- آیا مفاهیم مورد اشاره در سوره مبارکه انشراح نتایجی عینی و عملی برای مخاطبین (آن زمان و آن جامعه) در پی داشته است؟ (چهارمین عنصر مدل CIPPO)
1-5-2-5- آیا مفاهیم مورد اشاره مورد اشاره در سوره انشراح بازخورد عینی و نتایج ملموس جهت پالایش مسلمانان در پی داشته است؟ (پنجمین عنصر مدل CIPPO).
1-6- واژه های کلیدی:
واژه ها و مفاهیم کلیدی مورد استفاده در این پژوهش عبارتند از:
سوره مبارکه انشراح، مدل ارزشیابی _ سیستمی CIPPO، منشور تربیتی مدیریتی، دستگاه آموزش وپرورش .
1-7- تعاریف
1-7-1- سوره مبارکه انشراح:
این سوه مکّی دارای 8 آیه می باشد و ترتیب نزول سوره یازدهمین سوره بعد از «والفجر» و قبل از «والعصر» می باشد.
در این سوره خداوند نعمت های بزرگی را که برای پیشرفت رسالت پیامبر ارزانی داشته یادآور می شود. از جمله برطرف کردن مشکلات ابلاغ رسالت. در ادامه فرموده است: ای رسول (ص)، علاوه بر پیروز کردن تو در اهداف رسالت، آوازه ات را جهانی کردیم. و برای این منظور، به تو شرح صدر عطا کردیم و این را بدان که برای رسیدن به هدف ها باید از کوره راه های مشکلات گذر کرد. آنچه در این سوره مبارکه جلب توّجه می کند این است که به پیامبر (ص) توصیه شده که وقتی از مشکلات رسالت فارغ شدی، به رنج عبادت تن در ده و کوشش نما.4
1-7-2- مدل ارزشیابی سیستمی (CIPPO):
این مدل با استفاده از استعاره سیستم ها و پنج پارامتر (زمینه) ، (درون داد) input، (فرآیند) process، (محصول، برون داد واسطه ای) product، (نتیجه، برون داد نهایی) out come. به پنج نوع ارزشیابی اشاره دارد تا اطلاعاتی را برای پنج نوع تصمیم گیری فراهم کند. (خلخالی 1382).
الگوی (CIPPO) بر این باور شکل گرفته است که مهمترین هدف ارزشیابی بهبود و اصلاح دوره است نه اثبات برنامه. بر طبق مدل (CIPPO) هدف ارزشیابی تنها بدست آوردن اطلاعات مفید برای تصمیم گیرندگان است.
1-7-3- منشور مدیریتی، تربیتی:
در فرهنگ فارسی معین منشور به معنی چند وجهی منتظم است اما در این تحقیق منشور تلویحا به معنای یک راهکار و دستورالعمل چند بندی است که همه بندها با محوریت موضوعی واحد تنظیم شده اند و هدف مشترکی را دنبال می کنند.
دکتر محمد پارسا در کتاب روانشناسی تربیتی، تربیت را «پروراندن و رشد فکری، عقلی، اجتماعی و عاطفی افراد جامعه1» تعریف می کند.
در فرهنگ فارسی معین تربیت به معنی« پروردن، پروراندن، آداب و اخلاق را به کسی آموختن و پرورش2» آمده است. واژه تربیتی منسوب به تربیت می باشد.
مدیریت فرایندی است که به وسیله آن فعالیت های فردی و گروهی در جهت هدف های مشترک همسو و هماهنگ میشوند. (جی.اچ.دانلی، 1971)3
مدیریت یعنی تصمیم گیری و این مهم ترین وظیفه و اصلی ترین نقش مدیر است.4
بنابر این منظور از منشور تربیتی، مدیریتی در این پژوهش راهکاری است مشتمل بر شش بند که هر بند آن یکی از وجوه منشور می باشد و هر یک از وجوه حاوی مسائل مرتبط با شخص اداره کننده و تصمیم گیرنده در ساختار نظام مدرسه ای و چگونگی پرورش و رشد آداب و اخلاق ذکر شده در سوره مبارکه انشراح می باشد.
1-7-4- دستگاه آموزش و پرورش
دکتر بهرام محسن پور در کتاب مبانی برنامه ریزی آموزشی منظور از نظام مدرسه ای را« تحصیل در سطوح مختلفی مانند پیش دبستانی، دبستانی، متوسطه و عالی» می داند که « زمان
شروع و پایان دوره آموزش و نیز مدت آموزش در هر یک از سطوح تحصیلی از قبل معلوم می شود. به علاوه در هر یک از سطوح مذکور گروه های سنی نسبتا همگونی به تحصیل اشتغال پیدا می کنند.
محتوای برنامه ها معمولا در قالب موضوعات درسی subject mattersمعینی ارائه می شود. مسئولیت تدریس دروس به مربیان، معلمان، دبیران و استادانی که دارای مهارت های حرفه ای و صلاحیت های ویژه ای می باشند، واگذار می گردد و سرانجام دانش آموختگان هر
________________________________________________________
1- پارسا، محمد.(1381). روانشناسی تربیتی، انتشارات علمی، چاپ هفتم
2- معین، محمد.(1383). فرهنگ فارسی یک جلدی کامل، انتشارات ساحل، چاپ دوم
3- عباس زادگان، میر محمد.(1371). اصول و مفاهیم اساسی مدیریتف انتشارات پیش برد، چاپ چهارم
4- الوانی، سید مهدی.(1370). مدیریت عمومی، تهران، نشر نی، چاپ ده
یک از سطوح تحصیلی به ویژه سطوح متوسطه و عالی برمبنای ارزشیابی و امتحانات، گواهینامه دریافت می کنند.1
دکتر علی علاقه بند در کتاب مبانی نظری و اصول مدیریت آموزشی در تعریف نظام آموزش وپرورش می نویسد:الگوی کلی نهادها، موسسات و سازمانهای رسمی جامعه که وظایف انتقال فرهنگ و شکوفاسازی آن، پرورش همه جانبه فرد و تربیت نیروی انسانی ماهر و متخصص را بر عهده دارند، اصطلاحاٌ نظام آموزش و پرورش نامیده می شود.2
دکتر محمدرضا بهرنگی( برنجی ) در کتاب مدیریت آموزشی و آموزشگاهی دستگاه آموزش و پرورش را شامل (مدارس کودکان استثنایی، کودکستان ها، ابتدایی، راهنمایی تحصیلی، متوسطه عمومی، هنرستان های فنی، آموزش حرفه ای، آموزش کشاورزی، مراکز تربیت معلم دوساله، دانشسرا های تربیت معلم روستایی، مراکز تربیت معلم فنی و حرفه ای، آموزشکده های فنی و حرفه ای، مدارس دوره عمومی آموزش بزرگسالان و مدارس دوره تکمیلی آموزش بزرگسالان) می داند.3
دکتر سیاوش خلیلی شورینی در کتاب اصول و مبانی برنامه ریزی آموزشی، نظام آموزشی را این گونه تعریف می نماید: « نظام مدرسه ای، مجموعه ای پیچیده است که در آن اجزای متشکله به گونه ای سازمان یافته اند تا در اثر تعامل مداوم هدف های از پیش تعیین شده را تحقق بخشند. (دانش_ یاد گیرنده_ معلم _ سازمان _ جامعه) 4
_______________________________________________________________________________
1- محسن پور، بهرام.(1387). مبانی برنامه ریزی آموزشی، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها(سمت) انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ ششم صفحه 9.
2- علاقه بند، علی.(1382). مبانی نظری و اصول مدیریت آموزشی، نشر روان، چاپ شانزدهم، صفحه 9.
3- بهرنگی(برنجی)، محمدرضا.(1373). مدیریت آموزشی و آموزشگاهی، انتشارات گلچین، صفحه 14.
4- خلیلی شورینی، سیاوش.(1382). اصول و مبانی برنامه ریزی آموزشی، انتشارات یادواره کتاب، صفحه 38.
فصل دوم:
ادبیات و پیشینه تحقیق
2-1- مقدمه:
در این فصل پژوهشگر به صورت اجمالی به توضیح در مورد سوره مبارکه انشراح، تناسب این سوره، وجه تسمیه، شان نزول و دورنمای محتوایی سوره به همراه توضیح مبسوط و جامع در مورد شیوه ارزشیابی، سیستمی CIPPO ، و در ادامه به بررسی پیشینه تحقیقات داخلی و خارجی خواهد پرداخت.
2-2- سوره مبارکه انشراح
8 آیه و به ترتیب نزول سوره 11 بعد از «والفجر» و قبل از «والعصر» در مکّه نازل شده است.
بسم ا… الرحمن الرحیم
اَلَم نَشرَح لَکَ صَدرَک مگر نه سینه ترا گشاده کردیم و روشن گرداندیم؟
وَ وَضَعنا عَنکَ وزرَکَ و بار گرانت را از تو فرو نهادیم؟
اَلذِی اَنقَضَ ظَهرکَ آن بار گرانی که پشتت را شکسته بود.
وَ رَفَعنا لَک ذِکرَکَ و نام و آوایت را برایت بلند کردیم.
فَاِنَّ مَعَ العُسر یُسراً پس به درستی که با هر سختی آسانی است.
اِنَّ مَعَ اَلعُسرِ یُسرا محققاً با هر دشواری و سختی آسانی ای است.
فاذا فَرَغتَ فَانصَب پس چون فارغ شدی به کوشش پرداز
و اِلی رَبِکَ فاَرغَب و به سوی پروردگارت روی آور و او را پرستش کن و هر چه خواهی از او بخواه
2-2-1-تناسب:
تناسب این سوره قبل «الضحی» بسیار روشن است زیرا در هر دو سوره خداوند مهربان، الطاف و عنایات خود را بر پیغمبر محبوبش یادآوری فرموده وی را متذکّر می سازد که چگونه مورد مهر و محبّت او بوده و چه نعمت های بزرگ به وی بخشیده است وهم او را امیدوار می سازد که در آینده نیز بهتر و بیشتر از گذشته مشمول انعام و احسان پروردگارش خواهد بو و از این جهت مفسران شیعه5 آن دو را یک سوره به حساب آورده و بسم ا… را در میان نمی آورند همچنانکه دو سوره فیل و قریش را یکی دانسته اند و اغلب مفسران اهل سنت نیز یکی بودن این دو سوره را نقل نموده ولی بعضی از آنها در آن تردید کرده اند.6
محتوای سوره: این سوره بعد از سوره ضحی نازل شده و از لحاظ محتوا، عیناً دنباله موضوعاتی است که در آن سوره مطرح شده و بخش دیگری از مواهب الهی که به پیامبر اعطا شده ذکر گردیده است.
این سوره به سه موهبت دیگر اشاره دارد و به دلیل همین پیوند محتوایی، این دو سوره، یک سوره شمرده شده است. از این رو در نماز برای اینکه یک سوره کامل خوانده شود، هر دو را با هم می خوانند. این موضوع در روایات معصومین نیز بیان گردیده است.7
مفهوم کلّی: در این سوره، خداوند نعمت های بزرگ را که برای پیشرفت رسالت پیامبر ارزانی داشته یادآور می شود. از جمله برطرف کردن مشکلات ابلاغ رسالت. در ادامه فرموده است: ای رسول (ص)، ما علاوه بر پیروز کردن تو در اهداف رسالت، آوازه ات را جهانی کردیم. برای این منظور، به تو شرح صدر عطا کردیم و این را بدان که برای رسیدن به هدف ها باید از کوره راه های مشکلات گذر کرد. آنچه در این سوره مبارکه جلب توجه می کند این است که به پیامبر (ص) توصیه شده که وقتی از مشکلات رسالت فارغ شدی، به رنج عبادت تن در ده و کوشش نما.8
در این سوره رسول خدا (ص) را امر می کند به اینکه کمر خدمت در راه خدا ببندد، و به سوی او رغبت کند، و به این منظور نخست منتهایی که بر او نهاده تذکار می دهد، و این سوره هم می تواند مکی باشد و هم مدنی، ولی سیاق آیاتش به مدنی بودن سازگارتر است. و در بعضی از روایات وارده از ائمه اهل بیت علیهم السلام نقل شده که فرموده اند: سوره (والضحی) و سوره (الم نشرح) یک سوره اند، و نیز این معنا از طاووس و از عمربن عبدالعزیز نقل شده، فخررازی در تفسیر کبیر خود بعد از نقل این معنا از دو نفر نامبرده گفته است: این دو نفر پنداشته اند ابتدا سوره دوم یعنی جمله (الم نشرح) بمنزله عطف است بر آیه ی ششم سوره قبل، یعنی جمله (الم یجدک یتیماً فآوی)، و این پندارشان درست نیست.
برای اینکه سوره والضحی در حال اندوه رسول خدا (ص) از آزار کفار نازل شده و جنبه تسلیت دارد، چون حالت آنجناب حالت محنت و تنگ حوصلگی است، و سوره دوم اقتضاء دارد در حالی نازل شده باشد که آنجناب شرح صدر و حالت خرسندی داشته باشد، و چگونه ممکن است در یک سوره این دو حالت در آنجناب و این دو لحن در بیان جمع شود؟9
2-2-2- شأن نزول:
درباره شأن نزول این سوره و سوره پیش (الضحی) مفسران حدیثی از پیغمبر (ص) نقل کرده اند که آن حضرت فرمودند «از پروردگارم پرسشی کردم که دوست داشتم چنان پرسشی نکرده بودم. گفتم پروردگارا پیش از من پیامبرانی بودند که برای بعضی باد را مسخر کردی و برخی به اذن تو مردگان را زنده می کردند و به دیگری پادشاهی بزرگی بخشیدی که پس از وی کسی را چنان سلطنت نسزد و همچنین آن حضرت نعمت هایی را که بر پیغمبران پیشین ارزانی شده یاد می کند آنگاه خداوند الطاف و مراحمی را که درباره حبیبش مبذول فرموده است یادآوری کرده می فرماید10: «علاوه بر جمیع این نعمت ها به تو سه خصلت کرامت کردم که با آن سه خصلت ترا بر اهل آسمان و زمین برتری دادم و آن سه گشودن و روشن کردن سینه و قلب و فرو نهادن بارگران از تو و بلندی نام تو است.»11
از این حدیث که بسیاری از مفسرین علامه و خلاصه بعضی مختصر تر و بعضی مفصل تر آن را بیان کرده اند. عظمت و اهمیت نعمت عظمای شرح صدر به خوبی و روشنی دانسته می شود که در برابر آن همه معجزات و کرامات و نعمت های بزرگ و قدرت ها و ثروت ها و سلطنت های بسیار بی نظیر که به سایر انبیاء داده شده به بزرگ و برتر و سرور و خاتم پیامبران شرح صدر مرحمت شده است.12
2-2-3- وجه تسمیه سوره:
شرح صدر و گشادگی و فراخی سینه در نگرش قرآن، کنایه از ظرفیت بسیار به منظور شناخت حقایق و دریافت واقعیت ها از سراب ها، و اشاره به تحمل سختی ها و رنج ها در راه هدف، و نیز مهر و مدارا با هم دین و هم نوع در زندگی است. پیامبر گرامی به این ویژگی بزرگ آراسته بود و این یکی از نعمت های گران خدا بر اوست، که در نخستین آیه آمده و نام این سوره نیز از آیه ی اول برگرفته شده است.
2-2-4- دورنمایی از محتوای این سوره:
در این سوره کوتاه و آیات چندگانه آن، این نکات ارزشمند و الهام بخش به تابلو می رود:
سه موهبت پرشکوه خدا به پیامبر،
موهبت توسعه شخصیت،
بر داشته شدن بارهای گران از دوش،
بلند آوازه شدن نام پیامبر،
ماندگار شدن راه سعادت آفرین او،
نویدهای شورانگیز و شوق آفرین،
بشارت رفع مشکلات و تنگناها در آینده نزدیک،
یک اصل امیدبخش در زندگی،
چند رهنمود سرنوشت ساز برای خودشکوفایی بیشتر.
2-2-5- نگرش به واژه ها:
شرح: این واژه در اصل به معنی گسترش بخشیدن به دل با برداشتن چیزهایی است که مانع از دریافت و احساس آن می گردد.
از شادمانی قلب به گشایش و باز شدن دل، و از اندوه دل، به گرفتگی آن تعبیر می گردد. به همین تناسب از توسعه دادن به روح، که می تواند گسترش دانش از راه وحی، و گسترش اخلاقی و انسانی –نظیر تحمل و مدارا و پایداری و شکیبایی را شامل گردد- به «شرح صدر» تعبیر می کنند.13
وزر: این واژه به معنی سنگینی آمده است، و واژه «وزیر» از همین ریشه گرفته شده است، چرا که بارهای گران حاکم را بر دوش می کشد. و نیز به همین تناسب گناهان بزرگ به «وزر» و «اوزار» تعبیر می کنند، چرا که کیفرها را پی دارد.
انقاض: به معنی صدای شکستن و جدا شدن بندها و مهره ها و پیوندهایی است که زیر بارهای گران و کمرشکن از هم جدا می شوند. با این بیان واژه «نقض» به معنی «هدم» و درهم شکستن آمده است.
نصب: این واژه به معنی «رنج» و خستگی آمده است.14
2-2-6- پاداش تلاوت سوره انشراح:
از پیامبر آورده اند که در این مورد فرمود:
مَن قَرأهَا اَعطَی من الاَجر کَمَن لِقَی محمداً مغتماً ففرّح عنه.15
هر کس این سوره را تلاوت کند، پاداش او بسان پاداش کسی است که پیامبر را اندوه زده دیده، و اندوه را از قلب او زدوده است.
2-3- مدل ارزشیابی سیستمی CIPPO
2-3-1- مسیر تحولی فرایند ارزشیابی
ارزشیابی در آموزش و پرورش برای اولین بار به عنوان اندازه گیری در نظر گرفته



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

دیدگاهتان را بنویسید