ژانویه 25, 2021

فایل – بینامتنی قرآنی و روایی در اشعار سه تن از شاعران شیعی (کمیت بن زید …

1 min read

ذبیح الله صاحبکار در کتاب سیری در مرثیهی عاشورایی خویش چنین بیان کرده: «کمیت اولین کسی بود جدل منطقی را وارد شعر عربی کرد »(صاحبکار، ۱۳۷۹ش: ۵۵)، شعر کمیت مثل دیگر شاعران صرفاً عاطفی نیست، بلکه شعرش، مذهبی، ذهنی و عقلی است. کمیت شاعری شیعه مذهب است که در اشعارش بسیار عمیق به مذهب شیعه پرداخته است. وی در اشعارش ادلّه بسیار قوی دارد و اوّلین کسی است که تقریر و احتجاج را در شعر وارد کرد و برای علویان در دفاع از حق غصب شدهشان بکار گرفت. در واقع شعر کمیت مناظرات عقلی است که کمیت در آن دیدگاههای منطقیاش را مطرح میکند و گفتههایش را با تکیه بر آیات قرآنی مدلّل و مستحکم میکند. کمیت، در بدیهه‏سرایى شاعرى چیره ‏دست و پرتوان بود و با توانایى شعرى بالایى که داشت، در هر موقعیت و زمینهای مناسب، به نشر فضائل خاندان رسالت و افشاى ستمگران مى‏پرداخت(همان:۵۶).
شعر کمیت از دوران بنیامیّه به ویژه بنى مروان، تصویرى راستین و دقیق به دست میدهد. شعرى زنده و پرتحرّک است که انسان را به زندگى و قیام میخواند و براى همین از میان حوادث بیشترین بها را به عاشورا میدهد و شهداى کربلا را همواره یاد میکند و با تحلیل و تکریم قیام سید الشهداء(ع) مسلمانان را به پیروى از او به قیام و انقلاب میخواند. شعر کمیت از جهت قالب و ساخت ظاهرى، همانند شعر دیگر شاعران بدوى در اسلام و جاهلیّت میباشد (ر.ک: الفاخوری،۱۳۸۰ش، ج۱ : ۳۰۸-۳۰۷).

دانلود کامل پایان نامه در سایت pifo.ir موجود است.

هاشمیات

هاشمیات، عنوان هشت چکامهی عربى، کلامى، سیاسى، اجتماعى و انقلابى از کمیت است. هاشمیّات، اوّلین و با اهمیتترین اثر اوست که با فاصلهی اندکى در حدود پانزده یا بیست سال پس از شهادت امام حسین(ع) و در فضاى اختناق و بیداد امویان سروده شد(ر.ک: الإصفهانی، ۱۳۹۳هـ، ج۱۵: ۱۳۰-۱۲۸). و به سرعت انتشار یافت و به زودى عراق و شامات را درنوردید و صدایش در شهرها و مساجد پیچید تا شاعر را شهرهی آفاق ساخت و حکام ستمگر اموى را آشفته و سردرگم کرد (ر.ک: عطوی، ۱۴۰۸هـ: ۲۰۶-۲۰۳).
کمیت به عنوان نخستین مرثیهسراى شیعى ـ که شاعر بودنش را دوست و دشمن قبول داشت ـ با انتشار هاشمیاتش با زورمداران و زراندوزان و ریاکاران اعلام ستیز کرد و بنیامیه را که غاصبان خلافت و علّت اصلى فاجعهی عاشورا و دیگر مظلومیتها و محرومیتهاى خاندان پیامبر(ص) بودند، با شهامت و صراحت به باد انتقاد گرفت و این معنى در جاى جاى هر هشت قصیده (هاشمیات) پیداست. هاشمیات در تحلیل حماسه عاشورا از قضا و قدر، عوالم غیبى، معجزات و کرامات، کارهاى خارقالعاده و غیر قابل فهم، سخن به میان نمىآورد تا جبر و اضطرار را مقصر در قتل امام حسین(ع) شناساند. هاشمیات در عین این که قافیه را نمیبازد، هرگز به خاطر ضرورتِ شعرى هم که شده، زمین و زمان را به جاى زمامداران و جنایتکاران نفرین نمیکند. برخلاف کسانی که متأسفانه عاشورا را با عوامل غیبى آغشتهاند و کربلا را با قضا و قدر، آمیختهاند و گزارش آن همهی فجایع و وقایعى که در قیام امام حسین(ع) رخ داده را در چند صفحه بسیار محدود و نارسا خلاصه میکنند، اما دهها صفحه در عجایب و غرائب عاشورا قلم فرسایى میکنند. از تأثیر و تأثّر افلاک و ملائک و جنّ گرفته تا حیوانات و نباتات و جمادات روایتها میگویند، اما هرگز از تأثیر و تقصیر مردمان و مسلمانان، سخنى به میان نمیآورند.
کمیت در هاشمیات، فاجعهی کربلا را ناشى از «سقیفهی بنیساعده»[۲۳] میداند و در ضمن تصریح به تزویر و ریاى حکّام عصرش خطاب به بنیهاشم که آن روزها زنان و بازماندگانشان هنوز فجایع عاشورا را پیش چشم داشتند، میگوید:

بِخَاتَمِکُم غَصباً تَجُوزُ أُمُورَهُم
بِحقّکُمُ اَمْسَتْ قُرَیشُ تَقُودنا
فَلَمأَر غَصباً مِثلَهُ یَتَغَصَّبُ
و بِالفَذِّ مِنهَا و الرَّدِیفَینِ نَرکَبُ
(کمیت،۱۴۰۶هـ: ۵۶-۵۵)

و منظور از «فذّ» معاویه و «ردیفین» یزید بن معاویه و مروان بن حکم است که پشت سر معاویه بر گُردهی امّت سوار شدند.

عبدی کوفی

شاعر ولایت و حریت

ابو محمد سفیان بن مصعب عبدی کوفی از شاعران اهل بیت(ع) میباشد که در نزد ایشان از مقبولیت خاصی برخوردار بود. عبدی از جمله شاعرانی بود که شعرش را وقف مناقب امیر المؤمنین علی(ع) کرد، و بیشتر اشعارش را در مدح علی(ع) و اولاد پاک و مطهرّش سرود، و به گفتهی مؤلّف اعیان الشیعه: «هر چه از اشعار او دیده‏ایم، همه دربارهی اهل بیت(ع) ‏بوده است» (الأمین، ۱۴۰۳هـ، ج۹: ۲۶۸). به تعبیر علامه امینی در الغدیر: «صداقت و صراحت لهجه و استواری در مسیر شعری و ادبی و رسایی بیان در سرودن از دستور امام صادق(ع) به ‏او برمی‏آید که فرمود: نوحه‏ها و مرثیه‏های بانوان را که درسوگواریها می‏خوانند، گردآوری کند» (الأمینی،۱۳۹۷هـ، ج۲: ۲۹۴). این نشانهی عشق والا و شیفتگی بی‏حساب و فنای در محبّت ‏خاندان عصمت است که توان بیانی ‏و قدرت شعری خود را به طور کامل در اختیار «آل الله» قرار داده‏است. این ویژگی عبدی، ما را مشتاق‏تر می‏کند که با سیمای این شاعر بزرگ شیعی آشناتر شویم.
در برخی کتب رجال، کسانی نسبت‏ به شخصیت فکری و اعتقادی ‏او، اشکالاتی وارد کرده و به دیدهی تردید به او نگریسته‏اند، اما جمع بیشماری از محقّقان نیز شخصیت او را مثبت، مورد تأیید، ستوده و والا دانسته و به مدح او زبان گشوده‏اند. کسی که اشعار او را مطالعه و بررسی کند، روشنترین دلیل بر سلامت فکر او، درستی منش، تقوا، امانت‏داری در نقل سخنان اهل بیت (ع) و محبّت و ولای او نسبت‏ به خاندان پیامبر (ص) را خواهد یافت. احادیثی که دربارهی او نقل شده و تعابیر صاحبان کتب رجال، نشان دهندهی مرتبهی عظیم او در دین است و بیگمان او را در زمرهی چهرههای مورد وثوق و اطمینان قرار میدهد و شعر او، نوعی روایت حدیث است و در صدر ناقلان حدیث قرار دارد. او همّتی عالی و عشق و علاقهای وافر به نشر روایات نقل شده دربارهی اهل بیت عصمت(ع) داشته است (ر.ک: الأمینی، ۱۳۹۷هـ، ج۲ : ۳۲۵-۲۹۰؛ الأمین، ۱۴۰۳هـ، ج۹ : ۲۶۸-۲۶۷).

تولد و وفات

از تاریخ تولد ایشان اطلاع دقیقی در دست نیست، اما درگذشت او در بسیاری از کتب در سال ۱۷۸ هجری نقل‏ شده است(ر.ک: الأمینی،۱۳۹۷هـ ، ج۲: ۲۹۷). در برخی منابع نیز، مدت عمر او را ۷۰ سال نوشته‏اند. از این دو نقل، برمی‏آید که تولدش حدود سال ۱۰۸ هجری بوده است، برخی هم درگذشت او را در ۹۰ سالگی گفته‏اند(ر.ک: الأمین، ۱۴۰۳هـ، ج۹ : ۲۶۷). اما بر اساس گفتهی راویان، عبدی همزمان با «سیّد حمیری‏» می‏زیسته و روابط ادبی با هم داشته‏اند و سید حمیری ‏اشعار خود را بر او عرضه می‏داشته و از آراءِ او در نقد و کمال‏شعر خود بهره می‏جسته است. در مدت عمر او و تاریخ درگذشتش ‏اقوال دیگری هم گفته شده است، مثل آنان که وفاتش را در سال‏۱۶۰ یا ۱۷۰ یا ۲۳۰ هجری هم گفته‏اند(ر.ک: الاصفهانی،۱۳۹۳هـ، ج۲ :۲۳۱-۲۳۰).
از میان شاعران شیعی معاصر عبدی کوفی، شاعرانی بودند که در کنیه و لقب و همچنین محل تولد شبیه به عبدی بودند. یکی از آن دو محمّد بن بلال عبدی کوفی بود، که بیشترین اشتباهاتی که بین عبدی و هم نامهایش اتفاق میافتاد با او بود، محمد بن بلال اهل کوفه بود ولی ادامه زندگیاش به همدان رفت. وی شاعری نیکو بود و اشعار زیبایی میسرود.

عبدی و شعر ولایی

سرودههای وی از مفاخر «ادبیات شیعه» و «شعرولایی» به شمار میآید. علامه امینی، که خود از ناقدان برجستهی شعر و ادب نیز به شمار میآید، چنین تعبیر میکند: «هر کس که با شعر شاعر ما عبدی کوفی آشنا شود، و استواری، روانی، شیرینی، فخامت و متانت آن را ببیند، به نبوغ شعری او و تسلّط کامل او به فنون شعر و به پیشتازی و استادی وی گواهی خواهد داد» (الأمینی،۱۳۹۷هـ، ج۲ : ۲۹۴). همچنین «سیّد حمیری» که خود سیّد الشعرای شیعه است، عبدی کوفی را «شاعرترین مردم»(همان: ۲۹۷) میداند. یکی از ویژگیهای بارز شعر عبدی کوفی، دربرداشتن آیات و روایاتی است که دربارهی فضایل اهل بیت(ع) و زشتیها و ناهنجاریهای دشمنان خاندان عصمت میباشد. در اشعار او، مناقشه و بحث با مخالفان نیز به چشم میخورد. عبدی در اشعار خود کوشیده با به نظم کشیدن احادیث، بویژه احادیثی که از رسول خدا(ص) روایت شده و مورد اعتراف و پذیرش اهل سنت نیز هست، مجادلهی مکتبی و کلامی خود را با مخالفان قوّت بخشد. در اینگونه موارد، او بیآنکه به تصویرسازیهای تخیلی و شاعرانه بپردازد، از الفاظ و تعابیر متن احادیث بهره گرفته است. این شیوه، گرچه گاهی شعر او را از بعد تخیّلی و تصویری پایین آورده است، اما از نظر محتوای برهانی و مضامین استدلالی و احتجاجی قویتر ساخته است.
ویژگی دیگر شعر عبدی، همچنانکه اشاره شد، آن است که جز به مدح و ثنای اهل بیت(ع) و دفاع از آنان و نشر فضایل این خاندان، نپرداخته و هنر شعری خویش را در عرصههای دیگر به کار نگرفته است. وقف هنر شعر برای خط اهل بیت(ع)، شاخصهی بارز و روشن، در حیات ادبی و آثار شعری او است. بدیههسرایی و سرعت درآفرینش شعر، همچنین کوتاهی قصاید و پرهیز از سرودن قصیدههای بلند، به کار گرفتن وزنهای راحت و کوتاه، استفاده از شیوهی پرسش و پاسخ و استفهام در شعر، به کارگیری واژههایی مأنوس، آسان، روشن، گوش نواز و اجتناب از تعابیر و الفاظ غریب و نا مأنوس و پیچیده، از ویژگیهای دیگر اشعار اوست.

شعر مکتبی

همهی ارزش و اعتبار شعر، به آن است که در راه صحیح و هدف مقدّس و نشر خوبیها و فضیلتها قرار گیرد. در دورهی وابستگی شاعران به دربارهای اموی و عباسی، معدود شاعرانی بودهاند که حد و حریم گوهر شعر را حفظ کرده و ازآن در نشر فضیلت استفاده کردهاند. مکتبی بودن شعر و شاعر، در آن برهه از زمان به پای بندی به «خط اهل بیت (ع)» بستگی داشته است.
«گفته شده روزی که عبدی در محضر امام صادق(ع) بود، آن حضرت از عبدی خواست تا شعرش را که در رثاء امام حسین(ع) سروده، بخواند، سپس فرمود: به أمّ فروه بگوئید بیاید و مصائبی را که بر جدّش رفته است بشنود: أمّ فروه آمد و در پشت پرده نشست و عبدی شروع به خواندن شعرش کرد که شیون و نالهی زنان بلند شد، به گونهای که مردم پشت در تجمع کردند تا علت این ناله و شیون را جویا شوند»(الأمین، ۱۴۰۳هـ ،ج۹ : ۲۶۸).
امام صادق(ع) درباره عبدی کوفی و شعر او چنین فرموده است:
«یا معشرَ الشِّیعَهِ! عَلِّمُوا اَولادَکُم شِعرَ العَبدِی فَإِنَّهُ عَلی دِینِ اللَّهِ» (همان: ۲۶۷)
ترجمه: ای جماعت شیعه! به فرزندانتان شعر «عبدی » را یاد دهید، همانا او بر دین و آیین خداست.
امام صادق(ع) با ستایش از شعر «عبدی» و تشویق شیعه به آموختن شعر او به فرزندانشان، هم «شاعر الگو» را معرفی میکند، هم بعد «مکتبی» و «آئینی» بودن شعر او را مورد تأکید قرار میدهد. «شعر آئینی» با تکیه بر محورهای اعتقادی و مفاهیم مذهبی وتعظیم شعائر، پیوسته مورد توجه شاعران مکتبی و علماء و فرزانگان آگاه و روشن بین بوده است. امام صادق(ع) وقتی شیعیان را تشویق میکند که در جهت تأمین خلأهای ذهنی کودکان شیعی، به آنان شعر یاد بدهند، آن هم شعر عبدی کوفی، روی این شاخصه هم تأکید میکند که «إنِّه عَلَی دِینِ اللهِ»، او بر دین خداست. یعنی معتقدات او سالم و پسندیده و دور از انحراف است. این تأکید، نشان میدهد که در معرفی الگوهای شعری، باید به «سلامت فکر» و «صحّت اعتقاد» شخص هم توجه کرد و معیار، تنها قوت شعری و ابداعات هنری و در اوج بودن در صنایع شعری و ادبی خلاصه نمیشود.
تعبیر امام صادق(ع) نسبت به عبدی، در مورد شاعر دیگری دیده نشده است و همین ستایش عظیم است که برخی را به تأمل ژرف و نگارش آثار دربارهی اشعار و شخصیت شعری عبدی واداشته است. شایسته است، که شیوهی عبدی در شعر، اسوهی سرایندگان مذهبی و شاعران مکتبی گردد تا رویکردی جدّیتر به ارائهی مفاهیم عقیدتی و مکتبی در قالب شعر و هنر داشته باشند و ماندگاری آثار ادبی خود را در جاودانگی مکتب و دین بجویند.

نبوغ عبدی در ادب و حدیث

بیشتر شاعران شیعه توجه زیادی به روایات و احادیث اهل بیت(ع) مینمودند و آن را به زبان شعر بیان میکردند، عبدی نیز همانطور که به آن اشاره شد تنها در مدح و منقبت اهل بیت(ع) شعر سروده و در اشعار خود از احادیث و روایات بهره فراوان برده است. آنکه بر شعر عبدی و خوبی و جزالت و روانی و شیرینی و فخامت و استواری آن واقف است، به نبوغ وی در شعر و مهارت او در فنون آن گواهی خواهد داد. و بر پیشگامی و پیشآهنگی او اعتراف مینماید. هر کس که در شعر عبدی بیندیشد به پایگاه بلند وی در میان پیشتازان رجال حدیث و بهرهمندان از آن، واقف میشود و وی را در وصف اوّل جمع آورندگان احادیث پراکنده میبیند و به بسیاری درایت و روایت وی گواهی میدهد و همهی این مطالب را در نمونههای شعری وی خواهد دید(الأمینی،۱۳۹۷هـ ،ج۲: ۲۹۷).

Copyright © All rights reserved. | Newsphere by AF themes.