ژانویه 19, 2021

تحقیق – بینامتنی قرآنی و روایی در اشعار سه تن از شاعران شیعی (کمیت …

1 min read

وَ الرَّاکِبُ الطَالِبُ المُسَخَّرَهُ الـ
وَ الطَّیَّبُونَ المُسَوَّمُونَ أُولُو الـ

رِّیحُ لَهُ ناصِرَینِ و الرُعُبُ
أَجنِحَهِ المُدرِکُونَ مَا طَلَبُوا
(کمیت،۱۴۰۶هـ :۱۱۴)

ترجمه: پیامبر اکرم(ص) را که شافع روز جزاست و در روز قیامت سوار بر مرکبی میآید، بادهای مسخّر و ترسآور و فرشتگان نشاندار و بالدار که آنچه را که خواسته شده را درک میکنند، یاریگر هستند.
متن غایب:
بَلَى إِن تَصْبِرُواْ وَتَتَّقُواْ وَیَأْتُوکُم مِّن فَوْرِهِمْ هَذَا یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُم بِخَمْسَهِ آلافٍ مِنَ الْمَلآئِکَهِ مُسَوِّمِینَ (آل عمران/۱۲۵)
ترجمه: آرى اگر صبر کنید و پرهیزگارى نمایید و با همین جوش و خروش بر شما بتازند، همانگاه پروردگارتان شما را با پنج هزار فرشته نشاندار یارى خواهد کرد.
عملیات بینامتنی: این دو بیت از شعر کمیت، اشاره به آیهی ۱۲۵سورهی آل عمران دارد. مبنی بر اینکه موضوع این آیه در سورهی مذکور، به غزوات مسلمانان در سالهای اول هجرت مربوط میشود و مسلمانان از شکست مقابل کفار ناامید شده بودند و این آیه به ایشان امیدواری و نوید میدهد. از روایات و تواریخ اسلامى درباره حادثهی احد چنین استفاده میشود: هنگامی که قریش در جنگ بدر شکست خوردند و با دادن هفتاد کشته و هفتاد اسیر به مکّه مراجعت کردند، ابوسفیان به مردم مکّه اخطار کرد نگذارند زنان بر کشتههاى بدر گریه کنند؛ زیرا اشک چشم، اندوه را از بین میبرد و عداوت و دشمنی را نسبت به محمّد(ص) از قلبهای آنان زایل میکند. پس از این اتفاق آیاتى براى تقویت روحیه شکست خوردهی مسلمانان در یک حالت بحرانی بر پیامبر(ص) نازل گردید. نخست به پیروزی چشمگیر مسلمانان در میدان بدر اشاره شده تا با یادآورى آن خاطره، به آیندهی خویش دلگرم شوند. میفرماید: «خداوند شما را در بدر یارى کرد (و بر دشمنان خطرناک، پیروز ساخت)، در حالى که شما (نسبت به آنها)، ناتوان بودید، پس از خدا بپرهیزید (و در برابر دشمن، مخالفت فرمان پیامبر(ص) نکنید)، تا شکر نعمت او را به جا آورده باشید در آن هنگام که تو به مؤمنان میگفتى: آیا کافی نیست که پروردگارتان، شما را به سه هزار نفر از فرشتگان، که (از آسمان) فرود میآیند، یاری کند؟ آری (امروز هم) اگر استقامت و تقوا پیشه کنید، و دشمن به همین زودى به سراغ شما بیاید، خداوند شما را به پنج هزار نفر از فرشتگان، که نشانههایی با خود دارند، مدد خواهد رساند (ر.ک: الطباطبایی، ۱۳۷۲ش، ج۴: ۶؛ زمخشری، ۱۴۰۷هـ، ج۱: ۴۱۱). رابطهی بینامتنی، این دو بیت از شعر کمیت با کلام وحی از نوع بینامتنی لفظی و معنوی است، و با توجّه به واژهی کلیدی «المُسَوَّمُونَ» رابطهی بینامتنی از نوع نفی جزئی بوده و با توجّه به مضمون بیت از نوع نفی متوازی بوده؛ چرا که به جریان یاری رساندن به کمک فرشتگان نشاندار اشاره دارد.
متن حاضر:

و اسمٌ هُوَ المُستَفَادُ لا النَبَزُ الـ کَاذِبُ مَن قَالَهُ وَ لا اللَّقَبُ
(کمیت،۱۴۰۶هـ :۱۱۸)

ترجمه: و اسم همان چیزی است که خواننده آن را میگوید و مورد استفاده قرار میدهد نه القاب دروغین.
متن غایب:
یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا یَسْخَرْ قَومٌ مِّن قَوْمٍ عَسَى أَن یَکُونُوا خَیْرًا مِّنْهُمْ وَ لا نِسَاء مِّن نِّسَاء عَسَى أَن یَکُنَّ خَیْرًا مِّنْهُنَّ وَ لا تَلْمِزُوا أَنفُسَکُمْ وَ لا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِیمَانِ وَمَن لَّمْ یَتُبْ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ (حجرات/۱۱).
ترجمه: اى کسانى که ایمان آورده‏اید! نباید قومى قوم دیگر را ریشخند کند، شاید آنها از اینها بهتر باشند و نباید زنانى زنان(دیگر) را (ریشخند کنند) شاید آنها از اینها بهتر باشند و از یکدیگر عیب نگیرید و به همدیگر لقبهاى زشت ندهید، چه ناپسندیده است نام زشت پس از ایمان و هر که توبه نکرد آنان خود ستمکارند.
روابط بینامتنی: در این آیه در زمینه مسائل اخلاق اجتماعى به سه حکم اسلامى به ترتیب عدم سخره، ترک عیبجویی و تنابز به القاب اشاره کرده، در اینجا مخاطب مؤمنان هستند، اعم از مردان و زنان، قرآن به همه هشدار میدهد که از این عمل زشت بپرهیزند؛ چرا که سرچشمهی استهزاء و سخره همان حس خود برتربینی و کبر و غرور است که عامل بسیاری از جنگهای خونین در طول تاریخ بوده است. بسیارى از افراد بیایمان در گذشته و حال اصرار داشته و دارند که بر دیگران القاب زشتی بگذارند و از این طریق آنها را تحقیر کنند، شخصیتشان را بکوبند، و یا احیاناً از آنان انتقام گیرند، و یا اگر کسی در سابق کار بدی داشته سپس توبه کرده و کاملاً پاک شده باز هم لقبی که بازگوکنندهی وضع سابق باشد بر او بگذارند. اسلام صریحاً از این عمل زشت نهی میکند، و هر اسم و لقبی را که کوچکترین مفهوم نامطلوبی دارد و مایهی تحقیر مسلمانی میشود ممنوع شمرده است(ر.ک: الطباطبایی، ۱۳۷۲ش، ج۱۸: ۳۵۱-۳۵۰؛ مکارم شیرازی،۱۳۶۱ش،ج۲۲: ۱۸۰-۱۷۷؛ زمخشری، ۱۴۰۷هـ، ج۴: ۳۷۱-۳۶۷). رابطهی بینامتنی در این بیت از شعر کمیت هم نفی جزیی بوده؛ چرا که با کلمهی «النَبَزُ» مخاطب را به متن غایب رهنمون میسازد و هم نفی متوازی؛ چرا که در مضمون بیت از آیهی قرآن که در موضوع مسایل اخلاق اجتماعی است بهره گرفته است.
متن حاضر:

أَجرُکَ عِندِی مِنَ الأَوُِدِّ لِقُربَاک سَجِیَّاتُ نَفسِی الوُظُبُ