ژانویه 28, 2021

بینامتنی قرآنی و روایی در اشعار سه تن از شاعران شیعی (کمیت …

متن حاضر:

وَ حَدِیثُ عَنِ الأَئِمَّهِ فِیمَا
إِنَّ مَن زَارَهُ کَمَن زَارَ ذُوالعَر
قَد رُوَینَاهُ عَن شُیُوخِ ثِقَاتِ
شِ عَلَی عَرشِهِ بِغَیرِ صِفَاتِ
(الأمین، ۱۴۰۳هـ، ج۹: ۲۶۸)

ترجمه: و روایتی از أئمّه که آن را از بزرگان مورد اعتماد روایت میکنم، ـ مبنی بر این که ـ هر کس علی(ع) را زیارت کند، همچون کسی است که خداوند، صاحب و حاکم جهان هستی را در تاج و تخت خود بدون دستور العمل خاصی زیارت کرده است.
متن غایب:
مَنْ زَارَ عَلِیّاً فَقَدْ زَارَنِی وَ مَن زَارَنِی فَقَد زَارَ اَللهَ وَ مَنْ أَحَبَّهُ فَقَدْ أَحَبَّنِی وَ مَنْ أَبْغَضَهُ فَقَدْ أَبْغَضَنِی (نوری، ۱۴۰۸هـ ،ج۱۰: ۲۱۳).
ترجمه: امام صادق (ع) از رسول خدا (ص) نقل میکند که فرمود : هر کس علی (ع) را زیارت کند، مرا زیارت کرده، و هرکس مرا زیارت کند خدا را زیارت کرده است. و هر کس علی (ع) را دوست بدارد مرا دوست داشته، و هر کس بغض او را داشته باشد بغض مرا دارد.
عملیات بینامتنی: شاعر در این دو بیت از قصیدهی خود را که در مدح اهل بیت(ع) سروده است، به مسألهی اهمیت زیارت علی(ع) پرداخته است. این در حالی است که ابیات مذکور از شعر عبدی نشان دهندهی ارادت ویژهی این شاعر بزرگ شیعی به اهل بیت(ع) مخصوصاً حضرت علی(ع) میباشد، که در این دو بیت با بیان کلامی از پیامبر اکرم(ص) در قالب سخنی منظوم و زیبا، اهمیت بالای ولایتمداری را بیان میکند، مبنی بر این که هر کس با دیدن علی(ع)، رسول اکرم(ص) را زیارت کرده و در واقع خداوند تبارک و تعالی را زیارت کرده است. رابطهی بینامتنی این فراز از شعر عبدی با کلام نبی اکرم(ص) هم از نوع نفی جزئی بوده؛ چرا که واژگان کلیدی موجود در متن حاضر « مَن، زَارَهُ و زَارَ » تأییدکنندهی این امر است که متن حاضر با تأثیرپذیری کاملاً آگاهانه از متن غایب بهره گرفته است، و هم از نوع نفی متوازی بوده؛ چرا که از مضمون کلام نیز استفاده نموده است.
متن حاضر:

أَنتَ فُلکُ النَّجَاهِ فِینَا وَ مَا زِلـ ـتَ صِرَاطاً إلَی الهُدَی مُستَقِیمَا
(الأمین، ۱۴۰۳هـ، ج۹: ۲۶۹)

ترجمه: تو در بین ما مردم همچون کشتی نجاتی و همواره راه مستقیم هدایت هستی.
متن غایب:
ألا إِنَّ مَثَلَ أَهلِ بَیتِی مَثَلُ سَفِینَهِ نَوحٍ مَن رَکَبَهَا نَجَا وَمَن تَخَلَّفَ عَنهَا هَلَکَ (النیشابوری، ۱۴۱۱هـ، ج۲: ۳۴۳).
ترجمه: هان بدانید که مثال اهل بیت من همچون کشتی نوح است که هر کس بر آن سوار گشت نجات یافت و هر کس از آن روی گرداند هلاک گشت.
عملیات بینامتنی: طبق این حدیث، شک نیست که هر کس از همراهی با اهل بیت رسول الله(ص) خودداری نماید، از اسلام بیرون است. بین شیعه و سنّی شک نیست که علی بن ابی طالب(ع) و فاطمه زهرا(س) جزء اهل بیت(ع) میباشند طبق اعتراف علمای خود اهل سنّت، حضرت فاطمه زهرا(س) هیچگاه خلافت ابوبکر را نپذیرفت و با او بیعت نکرد و با خشم نسبت به او از دنیا رفت. و باز طبق نقل خود اهل سنّت، عمر به دستور ابوبکر، خانهی ایشان را آتش زد یا حدّ اقل تهدید به آتش زدن نمود. علی(ع) نیز مدّتها با ابوبکر بیعت نکرد تا آنکه با زور از او بیعت گرفتند؛ که ارزش حقوقی ندارد پس شک نداریم که این دو تن (ابوبکر و عمر) از این کشتی تخلّف نمودهاند. لذا طبق حدیث، جزء غرق شدگان هستند. طبق نقل هر دو فرقه، شک نداریم علی(ع) تا حضرت زهرا(س) زنده بود، با ابوبکر بیعت نکرد و خودش ادّعای خلافت داشت و ابوبکر از پذیرش خلافت او تخلّف نمود و همچنین عمر، کما اینکه در شورای شش نفرهی عمر نیز حضرتش به خلافت عثمان رأی موافق نداد. لذا این کشتی نوح، خلافت ابوبکر و عمر و عثمان را قبول نداشت. عبدی در این بیت از شعر خویش به مدح اهل بیت(ع) میپردازد و از ایشان به عنوان کشتی نجات یاد میکند. رابطهی بینامتنی این فراز از شعر عبدی با کلام رسول الله، هم از نوع نفی جزیی میباشد؛ چرا که واژگان کلیدی «سَفِینَه و نَجَا» موجود در متن حاضر ذهن مخاطب را به سوی متن غایب معطوف میدارد و هم نفی متوازی است؛ چرا که عبدی از مضمون حدیث در بین شعر خویش بهره برده است.
متن حاضر:

یَـا حِجَــابَ اللهِ وَ الـ