ژانویه 19, 2021

دسترسی متن کامل – سیره پیامبرو اهل بیت (علیهم السلام) درآموزش قرآن- قسمت ۱۵

1 min read

پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «اغنی الناس حمله القرآن من جعله الله فی جوفه»[۲۰۳] بینیازترین مردم حاملان قرآنند، آنها که خدا قرآن را در دلشان قرار داده است. این جملات پیامبر اکرم (ص) در کنار حضور خود ایشان به عنوان بزرگ حامل قرآن و تجلیگاه اهداف و مقاصد حمل قرآن کریم، شور و نشاط زاید الوصفی در صفوف مسلمین ایجاد میکرد، تا کوشش کنند که هر چه بهتر و بیشتر آیات الهی را حمل کنند و به شخصیت بزرگ حامل قرآن نزدیکی بیشتری پیدا نمایند. هنگامی که پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «فضل حمله القرآن علی الذی لم یحمله کفضل الخالق علی المخلوق»[۲۰۴] یعنی فضیلت و برتری حامل بر کسی که حامل قرآن نیست مانند فضیلت و برتری خالق بر مخلوق است، و یا: «طوبی لمن یبعث یوم القیامه و جوفه محشور بالقرآن…»[۲۰۵] یعنی خوشا بحال کسی که روز قیامت محشور شود در حالیکه قلبش آکنده از قرآن باشد. این تشویقها موجی ایجاد میکرد که هر مسلمانی بکوشد تا معلم آیاتی را که نمیداند بیابد و از او آیات جدید را بیاموزد و بدین وسیله در زمره حمله قرآن وارد شده و این لباس الهی را بر تن کند.
شیوه تعلیم و ترویج قرآن نیز که توسط پیامبر اکرم (ص) اعمال میگردید، در این باره بسیار نقش مهمی را ایفا میکرد. زیرا، مسلمانی که به شوق حمل قرآن کریم قدم در این راه میگذاشت و با روشهای تعلیمی و ترویجی مکتب پیامبر اکرم (ص)، به ساحت قرآن راه مییافت، لذت حمل قرآن را میچشید و اینکه حامل قرآن «غنیترین مردم» است و «مخصوصون برحمه الله» و «مقربون عندالله» میباشد را میتوانست خوب درک کند و شهود نماید. با آن روشها کافی بود تجلیل و تحسینی هم از مقصد و هدف صورت بگیرد تا خیل مشتاقان را روانه درس و تعلیم و تعلم قرآن بنماید.
از جمله تشویقهای پیامبر اکرم (ص) و تحسینهای ایشان از مقابل حاملین قرآن، نظامی بود که ایشان بسیار زیبا جا انداخته بودند. آن نظام چنین بود که هر جا نیازی به پیشوا، رهبر، امام و … بود ملاک این پیشوایی یا رهبری و امامت و مانند آن، قرآندانی بود که هر کس آیات بیشتری را میدانست و میخواند او پیشوا و رهبر و امام بود. از جمله این موارد جمله معروف پیامبر اکرم (ص) است که میفرماید: « … و اذا حضرت الصلاه فلیؤذن احدکم و لیؤمّکم اکثرکم قرآنا».[۲۰۶]
یعنی هنگامی که وقت نماز رسید یکی از شما اذان بگوید و آنکه بیشتر از همه قرآن میداند امام جماعت شود.
روز اُحُد، هنگامی که شهدا را دفن میکردند پیامبر اکرم (ص) فرمودند، قبور شهدایی را که حامل آیات بیشتری هستند در جلو قبور دیگر شهدا قرار دهید.[۲۰۷]

تیسیرو تبشیر:

در سوره اعلی، خداوند متعال میفرماید: «سنقرئک فلا تنسی» یعنی ما به تو [آیات قرآن را] اقراء میکنیم بنابراین دیگر فراموش نمیکنی. خداوند بدین وسیله اساس نظام آموزش قرآن را که «اقراء» بوده است بیان میفرماید. در کنار این آیه که اساس و ماهیت آموزش قرآن را بیان میکند، میفرماید: «و نیسرک للیسری» این مسأله در سیره آموزش نبوی بسیار مشهود است، آن حضرت آموزش و ترویج قرآن را به گونهای طراحی کرده و راهبری مینمودند که آسانترین شکل ممکن را داشت و به راحتترین روش صورت میگرفت و عنصر تیسیر و ایجاد سهولت را از ارکان و اصول آموزش و ترویج قرآن محسوب کرده و به صورت قولی و فعلی و تقریری، آنرا از وصول آموزش قرآن مطرح نموده بودند.
پیامبر اکرم (ص) به معلمان قرآن میفرمودند:«علّموا و یسّروا و لا تعسّروا»[۲۰۸]یعنی آموزش بدهید و سهولت ایجاد کنید و سختگیری نکنید. «یسّروا» به معنای پرهیز از سختگیری است. ایشان به جهت اهمیت موضوع، یکبار میفرماید: «یسّروا» (سهولت ایجاد کنید) و یکبار دیگر برای تاکید مساله میفرماید: «و لا تعسّروا» و بدین وسیله راه هر گونه سختگیری یا نادیده گرفتن سهولتها در امر تعلیم و ترویج قرآن را میبندد.
انس میگوید: پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «یسّروا و لا تعسّروا و بشّروا و لاتنفّروا»[۲۰۹] تشویق و بشارت از یک سنخ هستند. تشویق، نوعی بشارت معلم به قرآنآموز محسوب میگردد و این دو را میتوان در درون تیسیر و ایجاد سهولت در تعلیم و ترویج بشمار آورد. تیسیر باعث میگرددکه قرآنآموز تشویق شود تا بیشتر بیاموزد و همین تیسیر و تشویق و پیشرفت وی، خود بزرگترین بشارت و جایزهای است که قرآنآموز دریافت میکند. این تیسیر و ایجاد سهولت باعث میشود قرآنآموز از درون شیفته آموزش بیشتر و جدیتر گردد، از سوی دیگر سختگیری و ایجاد عسر و دشواری در آموزش و ترویج قرآن، خود عامل مهمی در نفرت و فرار قرآنآموز از تعلیم و ترویج قرآن! بشمار میرود.
پیامبر اکرم (ص) میفرماید: «انی لا احب المتکلفین »[۲۱۰] و با این تفکر و دیدگاه از ورود هر نوع تکلف و تکلیف و دشواری در آموزش قرآن، مخالفت خود را ابراز میفرمودند.
عمده تیسیر ایشان در تعلیم و ترویج قرآن، این بود که هر کس قرآن میخواند مورد تأیید و تشویق بود، چه با لهجه عربی، چه با لهجه غیرعربی و …..

آموزش پنج آیه- پنج آیه:

روش متکی به وحی و سیره در آموزش قرآن، “روش آموزش سمعی است “،بدین معنا که معلم، آیات را بر متعلم تلاوت می کند و او می شنود و تکرار می نماید تا بدین وسیله “حامل یا حافظ” آن آیات گردد.
نکته دیگری که در سیره نبوی (ص) مشاهده می شود این که اقراء آیات به صورت “اقراء پنج آیه- پنج آیه” انجام می شده است. بدیهی است که تقسیم سوره ها به “واحدهای پنج تایی” با تکیه بر شماره آیات کار تعلیم و تعلم قرآن را بسیار ساده و آسان می نماید.
قرآن آموزی که می خواهد مثلا سوره مدثر را با ۵۶ آیه بیاموزد و حفظ کند، ناخودآگاه خود را با انبوهی از آیات رو به رو می بیند که تک تک آنها را حفظ می کند. از دید او سوره مدثر یک مجموعه ۵۶ ایه ای است ، حال آنکه در شیوه اقراء ” پنج آیه، پنج آیه” در مکتب پیامبر اکرم (ص)، وی به جای یک مجموعه ۵۶ آیه، با ۱۱ قسمت پنج آیه و یک آیه تکی روربروست که به راحتی و قدم به قدم این پنج آیه ها را می آموزد و احساس سردرگمی و دشواری نمی نماید.
از سوی دیگر همین کار بسیار ساده، خود عاملی است که از نسیان و فراموشی آیات تا حدود زیادی جلوگیری می کند. حضرت علی (ع) می فرماید:
“… و من حفظه خمساً خمساً لم ینسه”[۲۱۱]
یعنی هر کس قرآن را پنج آیه، پنج آیه حفظ کند آن را فراموش نمی کند.
بنابراین، چنانچه بر مبنای “سنقرئک فلا تنسی” آموزش سمعی به عنوان اساس در آموزش قرآن مطرح، بر مبنای “و نیسّرک للیسری” یکی از سهولت هایی که در امر تعلیم قرآن از سوی پیامبر اکرم (ص) در نظر گرفته شده، آموزش پنج آیه، پنج آیه آیات الهی است.

یادگیری شماره آیات:

یادگیری شماره آیات سوره ها، امری که در سیره پیامبر اکرم (ص) مشاهده می شود. آن حضرت به گونه نظام آموزش قرآن را طراحی فرموده که افراد شماره آیات سوره ها را نیز در کنار خود سوره عملا فرا می گرفته اند و این اقدام، باعث می شده که سوره ها و آیات منظم تر در دل قرآن آموز جای بگیرند و از پراکندگی آیات که عامل مهمی در فراموشی آنهاست، تا حدود زیادی جلوگیری شود.
اینکه فرد بداند که سوره چند آیه دارد، آیات پنجم، دهم و … آن کدام است و بدین وسیله بقیه آیات سوره را بشناسد، بسیار تفاوت می کند با کسی که بدون در نظر گرفتن این شماره ها، آیات سوره ها را به صورت جدا جدا و پراکنده از هم به ذهن خود می سپارد، وی همیشه برای نگهداری و مرتب خوانی آیات حفظ شده، دچار مشکلات و یا سختی هایی می شود و همیشه در کنار تلاوت باید به ترتیب آیات و جلوگیری از فراموشی آیات محفوظه و امثال آن نیز توجه داشته باشد.
در صورتی که اگر به طور منظم و در دسته های پنج آیه، آیات را به قلب خود بسپارد، همین نظام یادگیری، نظمی را در چینش آیات در قلب او ایجاد می کند و در وقت تلاوت نیز بدون نگرانی می تواند آیات را مرتب تلاوت نماید.
روشی که پیامبر اکرم (ص) در این زمینه اتخاذ فرموده اند، اعتدال میان افراط و تفریطی است که در این زمینه می تواند وجود داشته باشد. در مورد عدد و شماره آیات، عده ای به صورت تفریطی، اصلا توجهی به عدد آیات نمی کنند، و عده دیگر به صورت افراطی شماره آیات و صفحات و سطرها و غیره را بر متن می افزایند و آن را در تعلیم (یا تحفیظ) قرآن در نظر می گیرند.
عیب آن تفریط این است که سوره ها به صورت نامرتب در ذهن قرآن آموزان جای می گیرد و در نتیجه، در موقع تلاوت به اشتباهات مختلفی از قبیل جلو و عقب خواندن آیات، فراموشی بعضی آیات در هنگام تلاوت، جا انداختن آیات و .. دچار می شوند.
عیب این افراط هم این است که چنین کارهایی همواره، سنگینی بار حامل قرآن را زیاد و زیادتر می کند و قرآن آموز را به عسر و حرج می اندازد در حالی که تحمل بسیاری از این بارها هیچ لازم نیست.

اهتمام به حزب مفصّل:

قرآن کریم در عهد نبوی به هفت حزب توسط پیامبر اکرم (ص) تقسیم شده بود: «کان رسول الله یحزّبه ثلاثاً و خمساً و سبعاً و تسعاً واحدی عشره و ثلاث عشره و حزب المفصّل» یعنی پیامبر اکرم (ص) قرآن را چنین تقسیمبندی میکردند که بعد از حمد، سه سوره اول یک حزب، پنج سوره بعد یک حزب، هفت سوره بعد یک حزب، نه سوره بعد یک حزب، یازده سوره بعد یک حزب، سیزده سوره بعد یک حزب و آخرین حزب که «حزب مفصّل» نام دارد.
قرطبی نیز آورده است: کان رسول الله (ص) ممّن یقرؤه فی سبع تیسیراً علی الامّه، و کان یبتدیء فیجعله ثلاث سور حزب، ثم من بعده خمس سور حزب، ثم من بعده ثلاث عشره سوره حزب، ثم من بعده المفصّل حزب.
از میان این حزبها تنها حزبی که نامی بسیار مشهور داشت حزب مفصّل بود که از «سوره ق تا آخر قرآن» را در برمیگیرد. پیامبر اکرم (ص) در جا انداختن این حزب به عنوان پایه تعلیم و ترویج قرآن و انس با کلام الهی سعی وافر نمودند و به دنبال این بودند که آیات این حزب بر دل و گوش و زبان همه جاری باشد و با تأکیدها، اشارهها، توصیهها و تشویقها در سوق دادن مردم به یادگیری و تلاوت آیات و سورههای این حزب کوششی بسیار نمودند تا اگر کسی نتواند همه قرآن را حمل کند یا آیات و سور طولانی و بلند قرآن را بخواند، دست کم این قسمت از قرآن یا سورههایی از آنرا که در حکم «چکیده و خلاصه کل قرآن» است بیاموزد و بخواند و با آن زندگی کند و انس بگیرد. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «انّ لکل شیء لباباً و لباب القرآن سُوَر المفصّل». یعنی هر چیزی چکیده و خلاصهای دارد و چکیده و خلاصه قرآن سورههای حزب مفصّل است.[۲۱۲]
پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «اعطیت السبع الطوال مکان التوراه، واعطیت المثانی مکان الزبور، واعطیت المئین مکان الانجیل و فضّلتُ بالمفصَّل»[۲۱۳] یعنی سورههای سبع طوال را بجای تورات، و سورههای مثانی را به جای زبور، و سورههای مئین را به جای انجیل دریافت کردم و حزب مفصّل را زیادی بر دیگر پیامبران دریافت نمودم. این حزب که پیامبر اکرم (ص) از آن به «حزب خودم» تعبیر کردهاند و فرمودهاند: «فانی لااُوثر علیه شیئاً»[۲۱۴] یعنی من هیچ چیز را به آن ترجیح نمیدهم، نوعاً توسط ایشان در خطبهها و نمازها تلاوت میشد و ایشان بسیار توصیه و تشویق میکردند که مسلمانان سورههای این حزب را بسیار بخوانند. روایت شده است که: «إنّ النّبی (ص) کانت عادته الغالبه و عاده اصحابه ان یقرأ فی الصلاه بسوره ق و نحوها»[۲۱۵]
پیامبر اکرم (ص) به اصحاب خود فرمودند که آیا میتوانید هر شب «ثلث قرآن» را بخوانید؟ این حرف برای صحابه مشکل به نظر آمد و گفتند: ای پیامبر خدا! چه کسی میتواند هر شب ثلث قرآن را بخواند؟! پیامبر اکرم (ص) فرمودند: سوره «قل هو الله احد» ثلث قرآن است.

ایجاد فرهنگ رونویسی قرآن

در کنار شیوه آموزش سمعی در سیره رسول خدا (ص) ، توجه بسیار بالا و اهتمام جدی ایشان بر “نگارش و نوشتن قرآن”دیده میشود. روایات بسیاری حاکی از این است که هرگاه آیاتی بر ایشان نارل می شده، کتاب وحی و نگارندگان قرآن را فرا می خواندند و پس از اقراء و آموزش آن آیات بر ایشان، آنها را به نوشتن همین آیات نازل شده امر می فرمودند.
حضرت علی (ع) می فرماید:
“ما نزلت علی رسول الله (ص) آیه من القرآن الاّ اقرأنیها و أملاها علیّ و اکتبها بخطی و ..”[۲۱۶]یعنی آیه ای بر رسول (ص) نازل نمی شد مگر آنکه آن آیه را رسول خدا بر من اقراء می کردند و سپس همان آیه را بر من املا می کردند و من با خط خودم آن را می نوشتم، نگارش قرآن توسط صحابه که به امر رسول خدا (ص) انجام می شد. همین که آیاتی از قرآن نازل می شد، پس از آموزش و اقراء آن آیات، عده (و البته نه عموم مردم)، که ذوق و انگیزه نگارش را دارا بودند مامور نگارش قرآن می شدند و دیگران نیز به نگارش آیات الهی و در آمدن در زمره کتاب وحی تشویق و ترغیب می شدند.
در سیره رسول خدا (ص) ملاحظه می کنیم که ایشان کوشش می کنند که مسلمانان برای انس بیشتر و عمیق تر با قرآن در راستای جلوگیری از نسیان آیات الهی، علاوه بر یادگیری قرآن و باز خوانی و زمزمه آیات، آنها را بنویسد.

برای دانلود فایل متن کامل پایان نامه به سایت 40y.ir مراجعه نمایید.
Copyright © All rights reserved. | Newsphere by AF themes.